کتاب «رها در زنجیر» تازهترین
اثر استاد محمدرضا شفیعی کدکنی است که همین چند روز پیش (در اواخر خرداد ۱۴۰۵) توسط انتشارات سخن روانه بازار کتاب شده است. این کتاب از چندین جهت حائز اهمیت است که در ادامه به بررسی آن خواهیم پرداخت.
ویژگیهای برجسته مجموعه «رها در زنجیر»
تمرکز بر شعرهای کوتاه: همانطور که اشاره کردید، این مجموعه شامل اشعار کوتاهی است که غالباً در وزن آزاد سروده شدهاند. استاد در مقدمه کتاب توضیح دادهاند که هر یک از این قطعات، به رغم کوتاهی، یک «شعر کامل» محسوب میشوند و بلندترین آنها از یک صفحه تجاوز نمیکند.
فلسفه شعر کوتاه از نگاه استاد: دکتر شفیعی کدکنی در بخشی از مقدمه، با نگاهی انتقادی به برخی شاعران نسلهای گذشته، تاکید کردهاند که برای بیان یک حس شاعرانه نیاز به آسمان و ریسمان بافتن و مقدمهچینیهای طولانی نیست؛ گاهی یک شعر میتواند تنها در «دو کلمه» تمام حرف خود را بزند.
مشخصات نشر: کتاب در ۴۳۰ صفحه منتشر شده و قیمت پشت جلد آن در زمان انتشار ۱ میلیون و ۳۵۰ هزار تومان اعلام شده است.
نمونهای از اشعار این مجموعه
یکی از شعرهای منتشر شده در این کتاب با نام «کرکسها»، فضای نمادین و اجتماعی خاصی را ترسیم میکند:
کرکسها
در میان نعره تندر
بنگر و بنگر
چترهای دیو، کز هر سوی این آفاق میرویند و
میپویند.
من پَرِ سیمرغ را در آتش افکندم
تا به یاری خوانمش، باری.
این گرسنه کرکسان،
گرد سرم، باری چه میگویند؟
چترهای دیو را بنگر که میرویند.
این انتشار در کنار دیگر فعالیتهای اخیر استاد (مانند انتشار کتاب «نامهای به آسمان» در نوروز ۱۴۰۳) نشاندهنده تداوم پویایی ادبی ایشان در دهه نهم زندگیشان است.
تفاوت نگاه و فرم در کتاب «رها در زنجیر» نسبت به آثار کلاسیک و مجموعههای سترگ گذشته استاد شفیعی کدکنی (مانند در کوچهباغهای نشابور یا هزاره دوم آهوی کوهی)، نشاندهنده یک سیر تکاملی و زیستشناختی در شعر اوست. این تغییر را میتوان در چند محور اصلی بررسی کرد:
۱. از «حماسهسرایی و تصویرگرایی گسترده» به «ایجاز محض و قطرهچکانی»
- در مجموعههای قبلی: شفیعی کدکنی شاعر تصویرهای بزرگ، طبیعتگرایی حماسی و نمادسازیهای پردامنه بود. در هزاره دوم آهوی کوهی، او با استفاده از زبان فاخرِ خراسان، فضاهایی وسیع و اسطورهای خلق میکرد که نیازمند فرمهای بلندتر (چه در قالب غزل و چه شعر نو) بود.
- در «رها در زنجیر»: نگاه استاد به «ایجاز» (Shortness) متمایل شده است. او در مقدمه همین کتاب صراحتاً میگوید که شعر واقعی باید مثل یک جرقه باشد. اینبار او بهجای ساختن یک عمارت بزرگ از واژهها، تلاش کرده تا عصاره و جوهره یک آنِ شاعرانه را در کمترین کلمات ممکن منجمد کند.
۲. تغییر در موسیقی زبان؛ از طنین بیرونی به نجواهای درونی
- در مجموعههای قبلی: موسیقیِ شعر (چه عروض کلاسیک و چه وزن نیمایی) نقشی کلیدی و پررنگ داشت. صدای شعر او حماسی، رسا و زنگدار بود.
- در «رها در زنجیر»: اگرچه شعرها همچنان از وزن (عروض نیمایی) بهرهمندند، اما این وزن بسیار نرم، رام و در خدمتِ معناست. موسیقی شعر از حالت خطابی و بیرونی، به سمت یک نوع نجوای درونی و زمزمه نزدیک شده است. او دیگر با جمع سخن نمیگوید، بلکه با «فرد» یا با «خلوت خود» خلوت کرده است.
۳. سن و پختگی؛ عبور از شور جوانی به شهود پیرانهسر
- در مجموعههای قبلی: نگاه شاعر بیشتر معطوف به افقهای بیرونی، آرمانگرایی اجتماعی، مبارزه و امیدهای جمعی دوران جوانی و میانسالی بود.
- در «رها در زنجیر»: نگاه شفیعی کدکنی به شدت «شهودی» و «فلسفی» شده است. در دهه نهم زندگی، شاعر از بالا به جهان، تاریخ و انسان معاصر مینگرد. لحن شعرها نوعی نگاهِ فیلسوفانه، گاه گزنده و گاه همراه با تسلی است. نام کتاب («رها در زنجیر») خود بزرگترین پارادوکس این نگاه است: توصیف انسانی که در زنجیرِ خاک، تاریخ یا پیری اسیر است، اما روحی رها و ناظر دارد.
۴. زبان؛ از باستانگرایی فاخر به سادگیِ عمیق
- در مجموعههای قبلی: آرکائیسم (باستانگرایی زبانی) و وامگیری از زبان متون تصوف (مثل عطار و مولانا) غلظت بالایی داشت.
- در «رها در زنجیر»: اگرچه اصالت و فخامت زبان شفیعی همچنان حفظ شده، اما زبان به شدت «امروزیتر» و «عریانتر» شده است. او دیگر پشت استعارههای پیچیده تاریخی پنهان نمیشود؛ حرفش را مستقیم، بیواسطه و با کمترین پیرایه به مخاطب میرساند.
در یک کلام:
اگر مجموعههای قبلی استاد شفیعی کدکنی مانند یک «تابلوی نقاشی فرسک بزرگ و پر جزییات» روی دیوار یک معبد بودند، کتاب رها در زنجیر مانند یک «طراحی سریع (اسکچ) اما عمیق با مداد» روی یک تکه کاغذ کوچک است؛ همانقدر زنده، همانقدر آنی و همانقدر تکاندهنده.
منبع: bibadil.com